Келінді отқа шақыру дәстүрі туралы

Келін түсті. Құттықтаушылар келіп-кетті. Үй басылды. Енді кезек — отқа шақыруда.

Бұл не деген салт?

Жігіт жақтың туыстары, көрші-қолаңдары жаңа түскен келінді кезек-кезек үйіне шақырады. Мұны отқа шақыру дейді. Мағынасы қарапайым: «Отымыз — осында. Біз — осы жерде тұрамыз. Есікті біл, жолды біл, кірмей өтпе».

Жай ғана қонаққа шақыру емес бұл. Келін — әр үйге барып, сол шаңырақтың адамдарын таниды. Кім кім екенін біледі — үлкенін де, кішісін де, бала-шағасын да. Адамды таныған соң — барып-келіп, алып-беріп тұру жеңілдейді. Жатырқау бітеді, жақындық басталады.

Қалай жүреді?

Келінді жалғыз жібермейді — қайын сіңлісі не жеңгесі ертіп апарады. Жолды көрсетеді, адамдарды таныстырады, сыбырлап ақыл айтады.

Ал қайын ене: «Мынаны ілуге сал» дейді. Яғни — бос қолмен барма. Шақырған үйдің жақындығына қарай сый әр қилы: орамалдан бастап, кілемге, ішікке дейін барады. Кей жерде «отына сал» дейді — мағынасы бір: сый ап бар, құрметіңді білдір.

Сыйдың салмағы — қатынастың жақындығын көрсетеді. Жақын туысқа — ауырырақ, алысырағына — жеңілірек.

Не үшін мұны жасайды?

Қарапайым: жаңа келін — бөтен жерде. Ешкімді танымайды, ешқайда жол білмейді. Отқа шақыру — сол бөтенсінуді жоятын амал.

Адамдармен танысады. Әр үйге барған сайын жаңа бет көреді. Аттарын есте сақтайды. Кім қандай мінезді, кім қандай адам — бәрі белгілі бола бастайды. Жатырқау кетеді.

Туыстық нығаяды. «Мен де осы елдің адамымын» деген сезім бірден пайда болмайды. Ол — әр есікті ашқан сайын, әр дастарханға отырған сайын келеді. Отқа шақыру — дәл сол процесс.

Өзін ұстауды үйренеді. Қалай сәлем беру, қалай отыру, қалай сөз қату — бұны кітаптан емес, тірі адамдар арасынан үйренеді. Келін — көзімен көріп, өзі сезіп, жаттығады.

Тірек пайда болады. Абысындар, сіңлілер, көрші әйелдер — бәрімен бетпе-бет танысады. Қиын күнде кім жәрдемге келеді? Міне, осы адамдар.

Бір нәрсені білгеніңіз жөн

Отқа шақыру — ислам діні келмей тұрып-ақ болған дәстүр. «От» сөзі текке айтылмаған — ескі түркі нанымында от қасиетті саналған. «Отым — ордам, ошағым — берекем» деген сөз сол заманнан қалған.

Ислам көзқарасынан алсақ, отты қасиеттеу — ширк, яғни Жаратушыдан басқаға сиыну. Бұл — діни тұрғыдан дұрыс емес.

Бірақ бүгінгі күні ешкім отқа табынып отырған жоқ. «Отқа шақыру» деген сөз қалды, ал мағынасы — жай ғана «үйіме кел, қонағым бол» дегенге айналды. Діни мазмұны сөніп, тұрмыстық мәні қалды. Дегенмен, бұны біліп қою артық етпейді — ата-бабамыздың қай нанымнан қай дәстүрге жеткенін түсіну үшін.