Беташар: қазақ тойындағы бет ашу дәстүрі — мағынасы, жыры, тәртібі

Беташар — тойдың ең тебірентер сәті.

Зал тып-тыныш. Көздің бәрі бір жерде. Домбыра зыңғырлайды, жар айтыла бастайды — сосын келін бетін ашады. Осы сәтті бүкіл той күтіп отырады.

Көпшілік беташарды «бұрыннан келе жатқан салт қой» деп тоқтап қалады. Ал тереңіне үңілсек — одан әлдеқайда мағыналы екен.

Келін неліктен бетін жауып келеді?

Біреу «дін солай дейді» дейді. Біреу «ұят болған» дейді. Екеуі де бүтін жауап емес.

Ойлап қараңызшы: қыз бала туып-өскен үйінен кетіп, мүлдем бөтен ортаға барады. Бұрынғы қазақ үшін бұл — тек тұрмысқа шығу емес, жаңа тіршілікке аяқ басу.

Қайын жұрт бұл баланы бұрын жақын білмеген. Тәрбиелемеген. Сырттай таныс шығар — бірақ енді өз перзентіндей қабылдауы керек. Ол қалай болмақ?

Міне, беташар — дәл сол жерде басталады.

Егер келін ашық бетімен келсе, көпке араласып, жұтылып кетеді. Ал бетін жасырып, салтанатпен ашқанда — қайын ата мен қайын ененің көзіне нұрдай ұрады. Күтіп-күтіп, ақыры көрді. Осы — кездесудің сәті. Ырымы бар, мағынасы бар.

Беташар қалай өтеді?

Домбырашы не әнші жырды бастайды. Жырда қайын жұрттың әр адамы аталады — қайын ата, қайын ене, абысындар, жезде, қайын аға. Аты аталған сайын келін иіліп сәлем береді.

Бұл жай ғана таныстыру емес. Келін: «Мен сіздерге келдім, қабылдаңыз» деп тұр. Ал қайын жұрт: «Қош келдің, енді біздікісің» дейді. Әр сәлем — осы келісімнің белгісі.

Жыр аяқталады. Бет ашылады. Зал алақан соғады. Келін тұңғыш рет жаңа отбасына ашық жүзімен қарайды.

Беташарда қанша ақша беру керек? Ол кімге беріледі?

Беташарда есімі аталған адам — көрімдік береді. Бұл — келінді алғаш көргенің үшін берілетін сый. Ақшаны ортадағы табаққа салады.

Бірақ мұнда бір қате кең тарап кетті. Көпшілік ойлайды: көрімдік — бет ашқан асабаға кетеді. Бұл дұрыс емес. Этнограф Байахмет Жұмабайұлы нақты айтады: көрімдік ақша — жас отау иелерінің еншісі. Бет ашқан адам ақша алмайды, ол «беташар жолы» ретінде шапан немесе басқа сый алады.

Қазір кейбір тойларда беташар бизнеске айналып кетті. Асаба есімдерді соза-соза айтады — қатысы жоқ адамдарға да сәлем салдырады — табаққа ақша көбейсін деп. Бұл дәстүрдің мәнін бұзады.

Қанша беру керек? Нақты сома жоқ — әр адам мүмкіндігіне қарай береді. Жақын туыстар көбірек салады, қашық таныстар азырақ. Ең маңыздысы — бұл ақша жас жұбайларға тиесілі, той шығынын жабуға емес, жаңа отбасының алғашқы қадамына арналған.

Бет ашылғаннан кейін не болады?

Бетін ашқан келінді ең алдымен үлкендер қарсы алады. Алғашқы сын — шәй ішу. Жас келін дастарқан басына отырып, шәй құяды.

Жай шәй ғой деп ойламаңыз. Мінезін, жүрісін, сөзін — бәрін байқап отырады. Қатаң ба? Жоқ. Бірақ жаңа отбасына қалай сіңетінінің алғашқы сарыны — осында.

Қасында абысыны болады. Жол сілтейді, көмектеседі. Абысын-ажын арасындағы жақындық — тура осы арадан тамыр алады.

Ең соңында ауылдың қадірлі қариясы келінге бата береді. Жаңа өмірге — жарқын жол тілейді.

Беташар жыры: не айтылады, қалай құрылады?

Беташар — жай ғана сөз емес, ол өлеңмен айтылатын жыр. Өзіндік әуені, ырғағы, құрылымы бар. Сондықтан оны кім болса сол айта алмайды — ақын, жыршы немесе тәжірибелі асаба керек.

Жыр бірнеше бөліктен тұрады:

Кіріспе. Жыршы келіннің сұлулығын, әдебін, ізетін мақтайды. Жиналған елге келіннің кім екенін таныстырады.

Таныстыру және сәлем. Ең негізгі бөлік. Қайын жұрттағы әр адам жеке-жеке аталады — қайын ата, қайын ене, абысындар, жезде, қайын аға. Әр есім айтылғанда келін иіліп сәлем береді, ал аталған адам көрімдік береді. Мұнда әзіл де, мысқыл да, жылы сөз де араласады — жыршының шеберлігіне байланысты.

Өсиет. Келінге жаңа отбасында қалай жүру керектігі айтылады — үлкенді құрметте, кішіге мейірімді бол, еңбекшіл бол, ел-жұртыңа жақ. Бұл — ғасырлар бойы қалыптасқан қазақтың әдеп нормасы.

Бата. Жыр тату-тәтті, балалы-шағалы, бақытты ғұмыр тілеумен аяқталады.

Ең қызығы — тұрақты мәтін жоқ. Әр жыршы өзінше жазады, өзінше айтады. Кейбір отбасылар ақынға арнайы жаздырып алады — сонда қайын жұрттың аттары, мінездері, ерекшеліктері жырға кіреді. Осындайда тыңдаушылар ерекше әсерге бөленеді.

Сондықтан тойға жүргізүші таңдағанда — беташарды кім, қалай жүргізетінін алдын ала сұраңыз. Бұл — тойдың ең есте қаларлық сәті.

Бүгін беташар қалай жасалады?

Беташар жоғалып кеткен жоқ — заман ағымына қарай икемделіп отыр. Бүгінде көбінесе той басталар алдында өткізіледі. Бір жерде толық нұсқасы сақталса, бір жерде қысқартылып жасалады.

Түрі өзгеруі мүмкін. Бірақ түйіні — сол-ақ: жаңа ұяға қадам басу, құрмет білдіру, қабылдану.

Бір қызығы — беташар бүкіл түркі елдерінің ішінде тек қазақ пен қарақалпақта ғана бар. Ешкімде жоқ — бізде бар. Бағалайық.

Бірегей дәстүр. Беташар бүкіл түркі әлемінде — өзбек, қырғыз, түрікмен, түрік — ешқайсысында жоқ. Тек қазақ пен қарақалпақта ғана сақталған. Бұл — дүниежүзілік масштабта бірегей ғұрыптық жыр.

Мұхтар Әуезов зерттеуі. Беташарды ғылыми тұрғыдан алғаш зерттеген — Мұхтар Әуезов. Ол «Қазақ халқының эпосы мен фольклоры» атты еңбегінде беташардың үш маңызды қызметін ашқан: танытқыштық (келінді елге, елді келінге таныстыру), тәрбиелік (жаңа отбасындағы әдеп нормаларын үйрету) және көркемдік (өлең өнерін көрсету).

Драматургияға әсері. Әуезов беташарды қазақтың ежелгі драматургиясына жақын үлгі ретінде бағалады — айтыс, жар-жар, шешендік даумен қатар. Ол өз пьесаларында осы форманы жаңашылдықпен пайдаланды.

Кеңес дәуіріндегі тағдыры. Кеңес кезінде беташар «ескі салт» деп ұмытыла бастады. Ғасырлар бойы сақталған дәстүр бірнеше онжылдық ішінде жойылу шегіне жетті. Тәуелсіздіктен кейін ғана — 1990-жылдардан бастап — қайта жанданып, бүгінгі тойлардың ажырамас бөлігіне айналды.

Тұрақты мәтіні жоқ. Беташардың бекітілген мәтіні болмаған — әр жыршы, ақын өз нұсқасын жасаған. Бүгін де солай: тәжірибелі асаба тойға арнайы жыр дайындайды — қайын жұрттың аттарын, мінездерін, ерекшеліктерін қосады.